Jako terapeutka par często słyszę pytania: „Czym jest miłość, na czym polega, jak rozpoznać, czy to jest to?”. Wiele osób trafia na terapię par lub indywidualną, ponieważ miłość wydaje im się skomplikowana, wymykająca im się z rąk albo boleśnie nieobecna. Inni wierzą, że miłość powinna być łatwa i trwała, i odczuwają wstyd, gdy tak nie jest. Aby zanalizować to pytanie na głębokim poziomie, często odwołuję się do klasycznego dzieła Ericha Fromma — „O sztuce miłości”. Jest to doskonała podstawa rozumienia miłości, którą można wzbogacić o współczesną wiedzę psychologiczną, teorię przywiązania i doświadczenie terapeutyczne.

Miłość jest praktyką

Fromm zaczyna od radykalnej idei: miłość nie jest uczuciem, które nam się „przydarza”. Jest sztuką — praktyką wymagającą wiedzy, dyscypliny, cierpliwości i zaangażowania. We współczesnej kulturze miłość bywa traktowana jak produkt konsumpcyjny: szukamy „właściwego” partnera, oczekujemy, że intensywne emocje będą stale podtrzymywane i zakładamy, że jeśli miłość staje się trudna, coś musi być nie tak. Fromm kwestionuje te przekonania. Problemem — jak twierdzi — nie jest to, że ludzie nie potrafią znaleźć miłości, lecz to, że nie wiedzą, jak kochać.

W terapii par i osób indywidualnych skupiających się na temacie miłości to rozróżnienie jest kluczowe. Zauroczenie, namiętność i chemia są potężnymi doświadczeniami, ale nie są samą miłością. Są co najwyżej surowcem. Miłość jest aktywną orientacją wobec życia i wobec drugiej osoby. Jest czymś, co robimy, a nie czymś, w co wpadamy i co biernie znosimy.

Cztery podstawowe elementy miłości

Fromm opisuje miłość jako złożoną z czterech podstawowych elementów: troski, odpowiedzialności, szacunku i wiedzy. Idee te pozostają bardzo aktualne w pracy terapeutycznej.

Troska

Troska oznacza autentyczne zainteresowanie życiem i rozwojem drugiej osoby. W zdrowych relacjach partnerzy aktywnie wspierają wzajemny rozwój emocjonalny i psychologiczny. Nie oznacza to ratowania drugiej osoby, ani jej kontrolowania, lecz bycie emocjonalnie dostępnym i responsywnym. Współczesne badania nad przywiązaniem potwierdzają tą zasadę: bezpieczny styl przywiązania charakteryzuje się responsywnością i niezawodnością, a nie stałą intensywnością.

Odpowiedzialność

Odpowiedzialność w ujęciu Fromma nie oznacza obowiązku ani powinności, lecz dobrowolną gotowość do odpowiadania na potrzeby drugiej osoby. W terapii par konflikty często pojawiają się wtedy, gdy odpowiedzialność mylona jest z obwinianiem. Miłość polega na powiedzeniu: „Twój wewnętrzny świat jest dla mnie ważny i jestem gotów/gotowa się z nim zmierzyć”, bez zatracania samego/samej siebie w tym procesie.

Szacunek

Szacunek jest być może jednym z najbardziej niezrozumianych aspektów miłości. Fromm definiuje go jako zdolność widzenia drugiej osoby taką, jaka jest naprawdę, oraz pragnienie, by mogła rozwijać się we własnym kierunku. Wiele trudności w związku wynika z prób zmieniania, naprawiania lub kształtowania partnera lub partnerki. Szacunek oznacza pozwolenie na różnice bez wycofywania się lub ataku — umiejętność wymagającą dojrzałości emocjonalnej i silnych granic.

Wiedza

Wiedza odnosi się do głębokiego rozumienia, a nie analizy intelektualnej. Kochać kogoś to być go ciekawym, nieustannie uczyć się, kim jest w danym okresie życia. Z perspektywy terapeutycznej wpisuje się to w pojęcie mentalizacji: zdolności do refleksji nad doświadczeniami wewnętrznymi — własnymi i partnera/partnerki. Miłość rozkwita tam, gdzie ciekawość zastępuje pewność.

Niedojrzała i dojrzała miłość

Fromm wprowadza również kluczowe rozróżnienie między miłością niedojrzałą a dojrzałą. Niedojrzała miłość mówi: „Kocham cię, bo cię potrzebuję”. Dojrzała miłość mówi: „Potrzebuję cię, bo cię kocham”. W praktyce różnica ta często ujawnia się w wzorcach zależności — temacie, o którym będę tu jeszcze wielokrotnie pisać. Gdy miłość służy wypełnieniu wewnętrznej pustki lub ukojenia nierozwiązanych problemów i ran z przeszłości, staje się lękowa, kontrolująca lub unikająca. Miłość dojrzała natomiast wyrasta z poczucia wewnętrznej stabilności. Dwoje ludzi wybiera siebie nie z lęku przed samotnością, lecz z wolności.

Style przywiązania

Współczesna psychologia dobrze uzupełnia myśl Fromma. Teoria przywiązania pokazuje nam, jak wczesne doświadczenia relacyjne kształtują nasze oczekiwania wobec miłości. Podejścia uwzględniające traumę przypominają, że trudności w miłości często nie są problemami osobowościowymi, lecz wyuczonymi strategiami przetrwania. Z tej perspektywy miłość jest nie tylko sztuką — jest także zdolnością, którą można naprawiać i rozwijać.

Czym więc jest miłość?

Czym więc jest miłość? Miłość nie jest stałą harmonią ani brakiem konfliktów. W zdrowych parach miłość przejawia się jako gotowość do utrzymywania emocjonalnej bliskości w obliczu trudności, do naprawiania relacji po naruszeniu więzi, oraz do brania odpowiedzialności za własny świat wewnętrzny. Miłość to odwaga, by być widzianym i widzieć drugą osobę, jasno, bez idealizacji i bez pogardy.

W kontekście terapeutycznym często mówię osobom i parom, że miłość nie jest tym, co automatycznie was ze sobą trzyma. Miłość jest tym, co praktykujecie, gdy pozostanie w bliskości staje się trudne. Jest ciągłym działaniem: obecnością, wyborem, troską i uwagą.

Jak sugerował Fromm już wiele dekad temu, miłość polega nie tyle na znalezieniu idealnego partnera, co na staniu się osobą zdolną do kochania.

[Zdjęcie: Dani Guitarra z Pixabay]